Hegel, Georg Wilhelm Friedrich

Tinin Görüngübilimi Hegel’in ilk kitabıdır. Schelling’e bir mektubuna göre, “kitabın yazılması Jena savaşından (14 Ekim 1806) önceki gece” tamamlandı. Erken doğumun izlerini taşıyan ve bu nedenle pragmatik okuma tarafından ve sık sık politik beklentiler zemininde yeğlenen bu çalışmayı Nürnberg’de 1812-1816 yılları arasında üç bölümde yayımlanan Mantık Bilimi (‘Büyük Mantık’), arkasından Felsefi Bilimler Ansiklopedisi (Heidelberg, 1817), ve Tüze Felsefesi (Berlin, 1821) izledi. Hegel daha sonra Tinin Görüngübilimi’ni “bir gençlik yapıtı” olarak kabul etti, kitabın başlığından “Bilim Dizgesinin Birinci Bölümü” anlatımını kaldırdı, içeriğini Ansiklopedi’nin dizgesel yapısı içerisine yeniden uyarladı ve yaşamı boyunca Bilim Dizgesi olarak kabul ettiği bu son çalışmasını geliştirmeyi ve yenileştirmeyi sürdürdü. Ansiklopedi Mantık Bilimi’ni olduğu gibi “Tin Felsefesi”ne ait Tüze Felsefesi’ni de kapsar ve bütün dizgenin daha öte açınımı Hegel’in kendi el yazmalarından ve öğrencilerinin notlarından yayıma hazırlanan yapıtlarında saklanmıştır. “Önsöz” yapıtın kendisinin tamamlanmasından sonra yazılmıştır. Tinin Görüngübilimi Hegel’in bugün de başlıca sınıf-kavgası politikasına ve tarihsel materyalist ideolojiye aklamalar sağlaması beklentileri ile dar olarak ve dışsal olarak en çok okunan kitabıdır. Mantık Bilimi’ni de kapsayan ve bütün Bilgi Dizgesini açımlayan Ansiklopedi’den önce yazılmıştır. Hegel’in kendisi bu ilk çalışmasını bilimsel dizgeye bir giriş olarak tasarlamış olsa da, yapıt o pragmatik okuma tarafından en iyisinden bir çıkış olarak kullanılır. Hegel’in Schelling’e bir mektubuna göre, “kitabın yazılması Jena savaşından (14 Ekim 1806) önceki gece” tamamlandı. Hiç kuşkusuz yalnızca bu son sözlerin gücüyle Görüngübilim’in zamanından önce yazıldığını düşünmek doğru değildir, ne de Hegel’in onu sıkıştıran yayımcısı ile sorunları çalışmasının henüz yetersiz karakterini bütünüyle açıklamak için yeterlidir. Ama daha sonra Hegel’in kendisi Görüngübilim’i bir “gençlik yapıtı” olarak kabul etti ve öyle kalmasını istediği için önemli bir düzeltmeden geçirmeden bıraktı. Görüngübilim’i “Bilim Dizgesinin Birinci Bölümü” olarak sunmanın uygunsuzluğunu ikinci yayımda bu başlığın kaldırılmasına karar vererek düzeltti. Görüngübilim’in kendisi yapısında anahatlarda yazılan Ansiklopedi’ye benzemez ve dizgesel bir yapı sergilemez. “Görüngübilim” ancak Ansiklopedi’ nin “Öznel Tin” bölümünde dizgesel olarak yeniden kurulur, ve ilk kitapta içerikte geçerli olmalarına karşın yöntemli ve dizgesel karakterlerini göstermeyen ve bu nedenle tam çözümlemelerini kazanamayan parçalar ancak Ansiklopedi’nin dizgesel yapısı içerisine yerleştirildikleri zaman gerçeklikleri içinde görünürler. Hegel’in bir ders kitabı olarak tasarladığı ve üç kez yeniden yazdığı Ansiklopedi hiç kuşkusuz anahatlardan oluşsa da, bunların öncelikle daha erken çalışması olan Büyük Mantık Bilimi ile ve dersleri için hazırladığı notlar ile önemli ölçüde genişletildiğini gözden kaçırmamamız gerekir. Hegel Tinin Görüngübilimi’ni ilk yayımından sonra bütünüyle bir yana bırakmış, Mantık Bilimi’ni de içeren Ansiklopedi ile ilgilenmiştir. Bu gözlemler Görüngübilim’in önemsiz ve değersiz olduğunu göstermezler. Doğal bilincin Ansiklopedik Dizgeye girişi her zaman özsel bir sorundur ve Görüngübilim bu sorunu çözme ya da hiç olmazsa bir ölçüde kolaylaştırma amacıyla daha sonraki çalışmalar için yazılan Önsözlerin ve Girişlerin yanında durur. — Aziz Yardımlı Tinin Görüngübilimi’ne “Önsöz” Üzerine Birkaç Yorum: “... bu ‘Önsöz’ün anlamı tam olarak yakalanırsa Hegel’in felsefesi anlaşılır derken abartmıyorum.” Rudolf Haym, Hegel und seine Zeit (1875) “Tüm Hegel metinlerinin en önemlisi. ... Görüngübilim’e ‘Önsöz’ü anlayan Hegel’i anlamıştır.” Hermann Glockner, Hegel (1940) “Görüngübilim’e ‘Önsöz’ tüm zamanların en büyük felsefi girişimlerinden biridir.” Herbert Marcuse, Us ve Devrim (1941) “‘Önsöz’ romantik bir senfoni gibi gürler ... Onu bir dünya-tarihsel şenliğe benzetirim.” Gustav Emil Müller, Hegel (1959)

Tinin Görüngübilimi / Phänomenologie des Geistes (Türkçe-Almanca)

“‘Doğa üzerine felsefe yapmak doğayı yaratmaktır’ [diyordu Schelling]. Şimdi Hegel’in bize bıraktığı gereçler varsıllığından Hegel Toplumu tarafından bana verilen bu paha biçilmez kalıtı yayıma hazırlama görevini bitirirken, gerçekte Doğa Felsefesinin yeniden dirilişini tasarlamış olan insanı [Schelling] alıntılayarak başlamak ancak uygun olabilir. Coşkunun tam bir enerjisi ve düşünceye dayalı bilgiye duyulan en yüksek güven ile yüklü bu tümce modern bilimin tanrısal ikizlerinin kırk yıl önce savunduğu ve derin-düşüncenin sıradan felsefesine ve onunla bağlanan herşeye karşı utkulu olarak savundukları bakış açısını anlatır. [Hegel ve Schelling’in] dostlukları erken gençlik dönemlerinde gelişti ve Jena’daki kamusal etkinliklerinde ve ‘Eleştirel Felsefe Dergisi’nin yayımlanmasında güçlendi. Hegel’in bilimleri kapsamında aşılamaz olan ve benzerini yalnızca Aristoteles’in yazılarında bulan bir yapıya yükseltmesini sağlayan zemini bu dostluk hazırladı. Eğer şimdi utku kazanmış gerçeğin güneşli günü yüzyılın onunla başladığı parlak ve şanlı şafaktan sonra bilimin göklerine yükseliyorsa, Doğa Felsefesi üzerine bu derslerde o zamanlar tomurcukta olan çiçeklerin çelenginden olgunlaşmış seçme meyvelerden birini bulacağız. “Schelling’in bu sözleri gösterişli bulunabilir, ve şimdi felsefeye öylesine sık yöneltilen kendini-tanrılaştırma suçlamasının kanıtı olarak alınabilir. Ama şair felsefenin kaygısının ‘yaratılışın büyük düşüncelerini yeniden-düşünmek’ olduğunu söyler, ve eğer düşünceyi bu yolda anlatırsak daha az gösterişli görünür. Gerçekte Doğa üzerine felsefe yapmada amacımız Doğanın anlaşılır özünü ya da yaratıcı düşüncelerini kendi tinsel içselliğimizden düşünerek yeniden-üretmek değilse ne olabilir? “Ama genellikle ileri sürülür ki, deneyim bilimsel bilginin biricik temeli olduğuna göre, Doğanın düşünceler yoluyla kavranması olan bir Doğa Felsefesinin bütün işi boş ve ütopiktir. Hiç kuşkusuz Doğa Felsefesinin deneyime dayanmadıkça Doğa üzerine düşünmeyi hiçbir zaman başaramayacağı yadsınamaz; ama bu düşünceler bir iç kaynaktan akmadıkça, deneyimler hiçbir biçimde düşüncelerin keşfine götüremez.” — Karl Ludwig Michelet. Michelet’in bu son yargısı çağdaş pozitivizmin bir eleştirisidir — daha doğmadan önce. Aslında Bilimin salt bir deneyim ya da duyu-algısı sorunu olmadığı, Bilimin a priori yapıldığı olgusunun bilincinin doğuşu felsefenin kendisinin doğuşudur. Bilginin kaynağını dışsal “deneyim”de arayan ve deneyimin içsel düşünce ile ilgisini anlamayan çağdaş “Bilim Felsefesi” o zaman yalnızca doğmamış felsefe olarak görünür.

Doğa Felsefesi — 1 Mekanik

Hegel’in Mantık Bilimi Aristoteles’in “İlk Felsefe”sinden ve Organon başlığı altında toparlanan Mantık çalışmalarından bu yana insan Usunun kavramsal yapısı üzerine üstlenilen en tam çözümleme girişimidir. Sözde biçimsel, simgesel, matematiksel vb. “mantık” olarak bilinen daha sonraki girişimler bir yandan yöntemsizlikleri ve öte yandan içeriksizlikleri açısından Hegel’in biçim ve içeriği birbiri dışına bırakmayan ve saltık yöntem ya da saltık tanıtlama üzerine kurulu mantık dizgesi ile karşılaştırma içine getirilemezler. Hegel’in Mantık Bilimi’nin “önceki Metafiziğin” (vormalige Metaphysik) yerini aldığı yolundaki sözleri ‘Mantık = Metafizik’ denklemini imlemez. Mantık hiç kuşkusuz meta-fizik değildir, çünkü Doğanın ötesi Tindir, Logos değil. Tam tersine, Mantık Doğa ve Tin için biçimsel ya da kavramsal öncüldür. ‘Mantık Bilimi = Ontoloji’ denklemi de geçersizdir çünkü Ontoloji yalnızca Nesnel Mantığa karşılık düşer, Mantığın bütününe değil. Sözde modern “mantık” girişimleri Mantık Bilimi’nin yalnızca Öznel Mantık üçlüsünün birinci bölümü olan Kavram Mantığının (Kavram, Yargı, Tasım) dizgesel yapısı ile ancak bölümsel olarak örtüşür ve Nesnellik ve İdea bölümlerini dışlar. Bütün bu dışlanan kavramsal içeriğin mantıksal olmadığı önyargısı modern simgesel “mantık” modellerinin dilbilgisine andırımlı ve sözde matematiksel yapısının mantıksal olduğu gibi enteresan bir sanıdan doğar. Hegel Mantık Bilimi üzerine ilk çalışmasını (BÜYÜK MANTIK) Nürnberg’de 1812 ve 1816 yıllarında iki bölüm olarak yayımladıktan sonra, 1817’de Heidelberg’de derslerinde kullanılmak üzere hazırladığı Felsefi Bilimler Ansiklopedisi’nin Birinci Bölümü olarak anahatlarda daha kısa bir Mantık Bilimi çalışması (KÜÇÜK MANTIK) yazdı (ikinci ve üçüncü bölümler Doğa ve Tin Felsefeleri olmak üzere). Bu çalışma daha sonra 1817 ve 1830’da genişletilerek ve gözden geçirilerek yeniden yayımlandı. Numaralı paragraflar genellikle kısadır ve genellikle bir Not (Anmerkung) tarafından izlenir. Yine her paragrafın sonundaki Ekler (Zusátze) yayımcılar tarafından Hegel’in kendisinin elyazmalarından ve öğrencilerinin tuttukları notlardan derlenmiştir. — Aziz Yardımlı

Anahatlarda Felsefi Bilimler Ansiklopedisi — I

Mantık Bilimi (KÜÇÜK MANTIK) / Wissenscahft der Logik (Enzyklopädie, 1)

Aziz Yardımlı

Hegel’in Tarih Felsefesi üzerine 1822-23 ile 1830-31 arasında verdiği derslerin ilk düzenlemesi felsefecinin ölümünden sonra 1837’de Eduard Gans tarafından ‘Tüm Yapıtlar’ın [Vollständige Ausgabe] parçası olarak yayımlandı. Bundan sonra eldeki tüm gereç 1847’de öğrencilerin ders notlarını Hegel’in kendi elyazmaları ile bütünleştiren Karl Hegel tarafından bir kez daha düzenlendi. Ve bunu Georg Lasson tarafından Hegel’in yapıtlarının ‘Eleştirel Yayım’ının [Kritische Ausgabe] bir bölümü olarak hazırlanan bir başka düzenleme izledi. Tüm bu çabalar doğal olarak eldeki felsefi içeriği yalnızca dışsal olarak toparladılar ve Hegel’in Tarih Felsefesi açıktır ki bu yapısı ile ona verilebilecek son biçimi kazanmış olmaktan uzaktır. Gene de bunun nedeni yalnızca çalışmayı yayıma hazırlayanın Hegel’in kendisi olmaması değildir. Hegel yaşamı boyunca içeriği sürekli olarak geliştirdi, yeniden düzenledi ve onu ideal kurgul biçime ulaştırmaya çalıştı. Ve yalnızca Tarih Felsefesi’nin değil, ama Mantık Bilimi de içinde olmak üzere bütün bir Ansiklopedik Dizgenin bir oluş sürecinde olması Felsefe Tarihinin işinin henüz bitmediğini, Logosun insan bilincinde açınmasının henüz tamamlanmış olmadığını gösterir. — Bu çeviri Karl Hegel’in düzenlemesinden yapıldı. Hegel’in Tarih Felsefesi Ansiklopedik dizgesinin bir bileşenidir, ve daha tam olarak Tüze Felsefesi’nden (ya da “Nesnel Tin” alanından) “Saltık Tin” alanına geçiş momentini oluşturur. Tüm öncülü ile birlikte Tinin sonluluk bölgesine aittir, ve tüm içeriği ile henüz değerler alanının, saltık Tin alanının gerisindedir. Özsel olarak nesnel Tinin Kavramlarının gelişimini, realitelerinin idealitelerine eşitlenmesi sürecini izler. Hegel’in Tarih Felsefesi Ansiklopedik dizgesinin bir bileşenidir, ve daha tam olarak Tüze Felsefesi’nden (ya da “Nesnel Tin” alanından) “Saltık Tin” alanına geçiş momentini oluşturur. Tüm öncülü ile birlikte Tinin sonluluk bölgesine aittir, ve tüm içeriği ile henüz değerler alanının, saltık Tin alanının gerisindedir. Özsel olarak nesnel Tinin Kavramlarının gelişimini, realitelerinin idealitelerine eşitlenmesi sürecini izler.

Tarih Felsefesi

Hegel’in (1770-1831) Bilim Dizgesini henüz erken kuruluş aşamasında sunan Felsefi Propedeutik (1808-1813) Hegel’in Tinin Görüngübilimi’ ni (1806/7) yayımlamasından sonra Mantık Bilimi (1812-13) üzerine çalışmakta olduğu döneme aittir. Hegel 1808-1816 yılları arasında Nürnberg’de bir klasik lise olan Gymnasiumda müdürlük ve felsefe öğretmenliği yaptı. Orada derslerinin temeli olarak kullanacağı bir dizi defter hazırladı ve bunların içeriğini o yıllarda sürekli olarak yeniden düzenledi ve geliştirdi. 1838’de, Hegel’in ölümünden yedi yıl sonra, notlar Hegel’in yaşam­öykücüsü olan ve aynı zamanda toplu yapıtlarını yayıma hazırlayan Karl Rosenkranz (1805-1879) tarafından bulundu ve Werke, XVIII’de Hegel’in Felsefi Propedeutiği başlığı altında yayımlandı (Verlag von Duncker und Humblot; Berlin, 1840). Burada sunulan çeviride kendisi Werke von 1832-1845 yayımını izleyen Shurkamp Verlag yayımı izlendi (Nürnberger und Heidelberger Schriften 1808-1817, “Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Werke 4,” 1986). * * * Hegel’in Ansiklopedik Dizge için bir ön çalışması olan Felsefi Puopedeutik daha sonra Mantık Bilimi ve Ansiklopedi ile tamamlanacak olan dizge ile karşılaştırıldığında henüz yalnızca daha yalın değil ama daha eksiktir ve dizgesel yapısında belli önemli düzeltmelere gereksinim içindedir. Hegel’in çalışmayı bu durumu ile yayımlama gibi bir niyeti olamazdı. Ama felsefe tarihinde ilk kez Hegel tarafından üstlenilen bir girişimin nasıl geliştiğini, hangi düzeltmelerden geçtiğini görmekten vazgeçmeyi düşünemeyiz. Nürn­berg yıllarında henüz bilimsel dizge ortaya çıkmamıştır, henüz kurgul yöntemin sağın bir uygulaması yoktur. Gerçekte, Hegel’in hem Büyük Mantık Bilimi hem de Ansiklopedi üzerine çalışmaya hiçbir zaman son vermediğini gözden kaçırmamak özseldir. Dizge hiç kuşkusuz eksiksizlik ister, ve Hegel bilginin her zaman insan usundan kaçacağını, hiçbir zaman erişilemeyecek bir ideal olduğunu düşünmüyordu. Felsefi Propedeutiğin kendisinin henüz tamamlanmamış olması daha erken bir çalışma olan Tinin Görüngübilimi’ nin konumunu aydınlığa çıkarır ve Hegel’in bu ‘gençlik yapıtı’na nasıl baktığını anlamamızı sağlar. Hegel’in nesnel bilgi üretme konusunda felsefe tarihinde sergilenen en özsel hataları görmüş olmasına karşın, yöntem, tanıtlama ve dizgenin birliğini kavramış olmasına karşın, bu erken yapıtta dizge henüz edimsel olarak üretilmiş değildi. Yalnızca son dizgeye doğru bir gelişim eğilimi gösteren ve bir bölümü daha sonra Ansiklopedi’ye katılacak olan bir dizi taslak bulunuyordu. — Aziz Yardımlı

Felsefi Propedeutik / Philosophischen Propädeutik (T-A)

Tüze Felsefesi (1821) Hegel’in Anahatlarda Felsefi Bilimler Ansik­lo­­pe­disi’ nde (1813, 1817, 1830) ‘Nesnel Tin’ başlığı altında verilen aynı içeriği genişletilmiş olarak sunar. Hegel’in ana Paragrafları ve onları izleyen Notlardan (Anmerkungen) sonra gelen Ekler (Zusätze) Hegel’in ölümünden sonraki ilk yayım (1833) için öğrencisi Eduard Gans tarafından Hegel’in çalışma ile ilgili kendi notlarından ve öğren­cileri Heinrich Gustav Hotho (1822–3 kış yarı yılı) ve Karl Gustav von Griesheim (1824–5 kış yarı yılı) tarafından tutulan ders notlarından derlenmiştir. Tüze Felsefesi Mülkiyetten Dünya Tarihine hak, ahlak ve etik alanlarının kavramlarını tam içerikleri ile ve dolayısıyla gerçek bağıntıları içinde dizgeselleştirir. Kavramlar realitesiz değildir, ve aralarındaki bağıntıları kurgul yöntemin disiplini üzerine dayanır. Bu düzeye dek Hegel’in Tüze Felsefesi Platon’un Devlet’ i, Aristoteles’in Politika’ sı ve Rousseau’nun Toplumsal Sözleşme’ si gibi politik felsefenin birincil yapıtları ile karşılaştırmanın ötesinde bir gelişimi temsil eder. Hegel’in nesnel Tin alanını çözümlemesi modern Tinin çözümlemesidir, çünkü modern dönem “İdeaya tüm haklarını veren dönemdir,” ve ilk kez kavramın engelsizce realite olma dönemi olarak modern dönem aynı zamanda ussal olanın edimselleşme dönemidir. Modern dönemi tüm ön-modern evreden ayırdeden özgürlük bilinci ile, hak, duyunç ve istenç kavramlarının bilinci ile, insanlık ilk kez tarihinin özbilinçli öznesi olmanın, varoluşunun gerçek biçimini engelsiz olarak ve küresel olarak yaratmanın. despotizmi tarihten silmenin yoluna girmektedir.

Anahatlarda Tüze Felsefesi ya da Doğal Hak ve Politik Bilim / Grundlinien der Philosophie des Rechts oder Naturrecht und Staatswissenschaft im Grundrisse

Hegel Tinin Görüngübilimi’ nden sonra ikinci büyük çalışması olan Mantık Bilimi’ ni Nürnberg’de Ägidiengymnasium müdürü olarak geçirdiği yıllarda (1808-816) yazdı. Çalışma Nürnberg’de 1812-1816 yılları arasında üç bölüm olarak yayımlandı. Birinci cilt, Nesnel Mantık, iki kitaba ayrıldı ve “Varlık Öğretisi” 1812’de, “Öz Öğretisi” 1813’te çıktı. “Kavram Öğretisi”ni kapsayan İkinci cilt 1816’da yayımlandı. Hegel yeni basım için Mantık Bilimi’ nin birinci cildinin büyük ölçüde yeniden elden geçirilmiş ve genişletilmiş birinci kitabını, “Varlık Öğretisi”ni Ocak 1831’de yayımcısına teslim etti. 7 Kasım 1831 tarihli Önsöz elinden çıkan son metin oldu. 14 Kasımda öldü. Bu çeviride izlenen bu yeni biçim 1832’de yayımlandı. * * * Mantık Bilimi Logosun, Usun, ya da daha doğrusu arı Usun, ama belki de bu anlatımlara yükleme alışkanlığında olduğumuz tek-yanlı öznellikten kaçınabilmek için en iyisi ve Hegel’in kendisinin kullandığı anlatımla “nesnel düşüncenin” çözümlemesidir. Logos fiziksel olmadığı gibi tinsel de değildir. Mantık Bilimi bu düzeye dek insan düşüncesinin kendini nesnel düşünce yapma, ya da Kavramın Kavram ile, bilincimizdeki öznel Kavramın kendinde var olan nesnel Kavram ile örtüşme çabasıdır. Bunun, yani çaba olmasının bir sonucu öznel Kavramın nesnel Logosu çözümleme girişimi olarak Mantık Bilimi’nin daha da eksiksiz olma olanağına açık olmasıdır. Bu eksiksizliğe ulaşmak öncelikle Hegel’in kendisinin başlıca amacı oldu, Mantık Bilimi’ ne — aslında bütün bir Felsefi Bilimler Ansiklopedisi’ ne — sürekli olarak daha nesnel, böylece daha tam ve anlaşılır bir biçim vermeye çalıştı. Gerçekte yalnızca ussal olan anlaşılır olandır. Logos hiç kuşkusuz fiziksel-özdeksel değildir; ama tinsel de değildir. Yalnızca meta-fiziksel ya da doğa-ötesi değil, ama ayrıca meta-tinsel ya da tin-ötesidir. Logos vardır. Tüm Kavralar, Nitilek, Niclik vb. vardır. Ama salt Varlık ne fiziksel, ne de tinsel olmak ile eşittir. Fiziksel olan ve tinsel olan, ya da uzaysal ve zamansal olan — ya da kısaca görgül olan — yalnızca var olmayan, ama, daha yüksek ve daha somut bir belirlenim ile, oluşta olandır, ontolojik değil ama fenomenolojik denilen şeydir. Görüngüsel olanın salt var olandan daha içerikli, daha varsıl, daha yüksek olduğu kendiliğinden açıktır. Ama salt bu göreli somutluk varlık soyutlamasının varlığını yadsımak için yeterli değildir. Tersine, görüngüsel olanın var olması, varlığı kapsaması gerekir, üstelik yokluğu da kapsamasının eşit ölçüde zorunlu olmasına karşın. — Aziz Yardımlı

Hegel, Georg Wilhelm Friedrich

About

Books

Join the club